İlhan Tekeli’nin Gündelik Yaşam, Yaşam Kalitesi ve Yerellik Kitabı Üzerine
Yazan: Z. Aslı Gürel, Doç. Dr., Şehir Plancısı, Gazi Üniversitesi
Marmara Belediyeler Birliği Prof. Dr. İlhan Tekeli’nin gündelik yaşam, yaşam kalitesi ve yerellik konularındaki yazılarının derlenmesi ile oluşan kitabını 2025 yılında geliştirilmiş hali ile yeniden yayınladı. Kitap ilk olarak 2009 yılında Tarih Vakfı tarafından İlhan Tekeli Toplu Eserler dizisinin 12. kitabı olarak yayınlanmıştı. Kitap Tekeli’nin ağırlıklı olarak dünyadaki kuramsal/pratik gelişmelerin ve mesleki deneyimlerinin etkisi ile 1990’ların sonu / 2000’lerin başında ilgi alanına giren kenti, zaman ve mekanın birlikteliği ile açıklayan gündelik yaşam çözümlemeleri; Habitat II ve yaşanabilirlik kavramı ile şekillenen yaşam kalitesi çerçevesi; bölge planlama, bölgesel eşitsizlik, yerel yönetim gibi çalışma konuları kapsamında ele almakta olduğu yerelliğin kuramsal tartışmaları olmak üzere üç temel konu ile ilgili yazılarından oluşuyor.
Tekeli, gündelik yaşamı yalnızca bireysel alışkanlıkların toplamı olarak değil; fiziksel, sosyal, ekonomik, kültürel ve politik süreçlerin iç içe geçtiği bütüncül bir alan olarak görür. Bu nedenle gündelik yaşam, mekansal düzenlemelerle biçimlenen toplumsal bir gerçeklik olarak sosyo-mekansal düzlemde tartışılır. Yaşam kalitesi yaklaşımında ise Tekeli, insani ve ilişkisel bir perspektif benimseyerek değerlendirmelerini gündelik yaşamın niteliği üzerinden derinleştirir. Böylelikle kent çalışmaları için yaşam kalitesini bireyin mekanla kurduğu ilişki üzerinden okumaya, ölçerek değerlendirmeye ve politikalarla ilişkilendirmeye yönelik bir çerçeve tanımlar. Onurlu yaşam hakkının somut ifadesi olarak ele alınan yaşam kalitesi, kent planlanması ve yönetilmesi süreçlerinde kritik bir önem kazanır.
Yerellik ise bu süreçlerin somutlaştığı dinamik toplumsal ve mekansal bağlamı oluşturur. Tekeli yerelliği, gündelik yaşam ile anlam kazanması ve yaşam kalitesinin kavranması için zemin oluşturması açısından ele alır. Bu üç kavramın birlikte düşünülmesi, gündelik yaşamın sıradan görünen rutinlerinden yerelliğin dönüştürücü gücüne uzanan çok boyutlu bir çerçeve sunması; kenti içinde yaşanılan fiziksel bir çevre olarak algılamanın ötesinde sosyo-mekansal, politik, kültürel vb. olmak üzere farklı boyutları ile çözümleme ihtiyacını ortaya koyar. Bu çözümlemeler ise yaşamı; planlama, yönetim ve politikanın merkezine taşır…
Bir sosyal bilimci olarak Tekeli sosyal bilimlerin açtığı farklı pencerelerden bakarak, kavramları ve süreçleri insanı merkeze alarak tarifler ve tarihsel bağlamdan kopmadan adım adım inşa eder… Bununla beraber kavramlar ve süreçler arasındaki bağları kurarak ilişkilendirir, böylelikle yeni anlamlar yükleyerek zenginleştirir. Üç temel kavramdan hareketle oluşan kitapta Tekeli, bu kavramlarla doğrudan ya da dolaylı olarak ilişkili görülen, zaman–mekân, değişim / dönüşüm, kutlama, şenlik, kent müzesi, insan hakları, onurlu yaşam, sürdürülebilirlik, istihdam, yenilik, demokrasi, kapasite, yönetişim, katılım, kent yönetimi, kentsel politika gibi kavramları birbirine eklemler.
Kitabın 2000’li yıllarla birlikte ortaya çıkan yeni kriz ve sorunlar ile çözüm arayışlarının gündelik yaşam, yaşam kalitesi ve yerellik üzerindeki etkilerini, yarattığı değişim dönüşüm süreçlerini ve ampirik çalışmaları yeterince içermiyor oluşuna karşılık Tekeli bu etkileri okumak için güçlü bir alt yapı hazırlıyor, bu konularda çalışmak ve tartışmak isteyenlere geniş bir çerçeve sunuyor. Tekeli bu konularda düşünmeye, üretmeye, yazmaya ve paylaşmaya devam ediyor. Kitap yeniden yayınlanırken eklenen üç yeni yazı, hatta kitap basıldıktan sonra da “Gündelik Yaşam, Yaşam Kalitesi ve Yerellik Konusunda Yeniden Konuşurken” adıyla kaleme alarak Academia’da paylaştığı yazı Tekelinin konu üzerinde düşünme, üretme, yazma ve paylaşma sürecinin ürünleri… Tekeli konu ile ilgili son yazısı ile gündelik yaşam ve yaşam kalitesi kavramlarını bu kez yer ve yerel ile ilişkilendirerek kent planlama, kent yönetimi ve kentsel politikalar alanlarına yeni farkındalıklar kazandırıyor.
Marmara Belediyeler Birliği 1-3 Ekim 2025 tarihinde “Tüm Mümkünlerin Kıyısında” çerçevesiyle düzenlediği Marmara Urban Forum kapsamında İlhan Tekeli ile “Gündelik Yaşam, Yaşam Kalitesi ve Yerellik” başlıklı kütüphane konuşmasını gerçekleştirdi. Bu etkinlikte Tekeli, ana çerçeve ile uyumlu olarak çözüm üreten kentler için olanakları ve olasılıkları yine insanların bir arada yaşama kültürünün oluşturduğu kentten, yerelden ve gündelik yaşamdan alarak yaşam kalitesine varmanın tam kıyısına getirdi katılımcıları…
Hem bu etkinlikte yer almam hem de kitap için bir inceleme yazısı hazırlamam konusunda Marmara Belediyeler Birliği tarafından aldığım davetlerden mutluluk ve heyecan duydum. 90’ların başında bir şehir ve bölge planlama öğrencisi olarak kent planlama konusunda Türkiye’de yapılmış, Türkçe yazılmış çalışmaların sınırlılığı içinde kitapları aracılığıyla tanıştım İlhan Hoca ile… 2000’li yılların hemen başında ise Orta Doğu Teknik Üniversitesinde doktora dersinde öğrencisi oldum.
O dersteki tartışmalar beni yaşam kalitesi üzerinde çalışmaya yönlendirdi, böylelikle aldığım yalnızca bir ders değil, akademik yaşantım için bir dönüm noktası da oldu. 2018 yılında kurulan İlhan Tekeli Şehircilik Kültürü Vakfı aracılığıyla da son yıllarda İlhan Hoca ile farklı ortamlarda bir arada olma, bilimsel konuları tartışabilme, görüşlerimi paylaşabilme şansına sahip olan bir şehir plancısı ve akademisyen olarak yıllar önce yararlandığım makalelerin toplandığı kitap için inceleme yazma fırsatı buldum.
Gündelik yaşamın niteliğini, yaşam kalitesinin çok boyutluluğunu ve yerellik kavramının modern kent içindeki yerini teorik ve sistematik bir tartışma ile ele alan kitap; kentte yaşayan, kentte var olan, kenti düşünen, kente dair söyleyecek sözü olan herkes için başucu kitabı olma niteliği taşıyor. Tekeli kavramları derinleştirmeye, kuramları tartışmaya, yolu aydınlatmaya, ilham vermeye devam ediyor. Daha iyi bir kentsel yaşamı mümkün kılmanın arayışında olmaya devam eden herkese keyifli okumalar….
Bu yazı, Kent dergisinin Ocak-Nisan 2026 tarihli onaltıncı sayısında yayımlanmıştır.
Derginin tamamını MBB Kültür Yayınları sitesinden buraya tıklayarak indirebilirsiniz.
